 Uşaqların xüsusilə və hərtərəfli tərbiyəsi
Uşaqların düzgün tərbiyə edilməsi məsələləri valideynlər üçün daim kəskin və aktual olmuşdur. Dəyərlər və siyasi baxışlar dəyişmiş, tərbiyə məsələsi isə dəyişməz olaraq, uşaqlarını böyüdən ailələri daim narahat etmişdir.
Uşaq tərbiyəsinə dair yazılan elmi əsər və nəzəriyyələrin sayı az deyildir. Onların müəllifləri arasında həm müasir, həm də ötən əsrlərin böyük xadimləri vardır. Diqqətəlayiq haldır ki, onların hər biri tərbiyə məsələsinə təcrübi cəhətdən xüsusi və özünəməxsus tərzdə yanaşmışlar. Bir sözlə, pedaqoqlar uşaq tərbiyəsini bir neçə kateqoriyaya bölürlər: vətənpərvər tərbiyə - vətənə sevginin aşılanması; fiziki tərbiyə və əxlaqi tərbiyə. Müasirlərin bir çoxu tərbiyə məsələsində şəxsi intuisiyaya bel bağlayır, bəziləri öz valideynlərinin təcrübəsini davam etdirir, bəziləri isə bütövlükdə mütəxəssislərə etibar edirlər. Belə qərarların hər biri eyni zamanda həm, düzgün, həm də yanlışdır.
Ailə tərbiyəsi hər zaman və həmişə əsas olmuşdur. Sizin uşağınızın davranışı əksər faktorlarda ailədəki vəziyyətdən və mədəniyyətdən asılıdır. Lakin burada da iki yol var: uşaq öz valideynlərinin davranışlarını büsbütün mənimsəyə və yamsılaya bilər, yaxud ailədə aldıqları mənfi təcrübə əsasında valideynlərinin şablon davranışlarından imtina edə bilər. Bu iki tamamilə təzadlı həyat yolları arasındakı sərhəd çox həssasdır. Həmçinin, uşağın tətbiq etdiyiniz tərbiyə fomalarına və metodlarına olan reaksiyasını müşahidə edərək daim “nəzarəti əldə saxlamaq” lazımdır.
Uşaq tərbiyəsinin xüsusiyyətləri və tərbiyənin daha effektiv metodları daha çox körpənizin xaraketrik xüsusiyyətlərindən və temperamentindən asılıdır. Bir qrup körpələrə qadağa svetoforun qırmızı işığı kimi təsir edirsə, digərilərinə şifahi qadağalar və cəzalandırma heç təsir etmir. Əksər körpələr üçün pedaqoqlar tərəfindən çox tez-tez tətbiq edilən izahetmə formaları daha çox uyğun gəlir. Əlbəttə ki, valideynlərin qəti avtoritetliyi barədə bəhs etmək lazımdır ki, düzgün və “xətərsiz” tərbiyə bundan çox asılıdır.
Avtoriteti də həmçinin bir neçə kateqoriyalara bölmək olar: hörmət əsasında əldə edilmiş avtoritet və zor gücü ilə əldə edilmiş avtoritet. Avtoritetin birinci tipi heç də qısa zamanərzində əldə edilmir, lakin o, əxlaqi tərbiyədə xüsusi mahiyyətə malikdir. İkinci növ avtoritet isə çox ziddiyyətlidir. Belə təsirin effekti həmişə müsbət olmur, bununla çox vaxt yalnız uşağın nümayişkaranə davranışı zahirə çıxarıla bilər, beləliklə o, böyüklərin yanında lazım olan kimi davranır, onlar olmadıqda isə davranış norma və qaydalarından kənara çıxırlar.
Tərbiyə məsələlərində hələ də mütəşəkkil göstəriş və tövsiyyələr mövcud deyil. Ekspertlər və pedaqoqlar belə nəticəyə gəlirlər ki, hamısından yaxşısı uşağı daima diqqət və sevqi ilə, davranışları düzəltməklə və səhvləri yerində və vaxtındaca izah etməklə, böyüklər tərəfindən uzunmüddətli diqqətsizliyə yol vermədən tərbiyə etmək lazımdır.
|
